Ο σακχαρώδης διαβήτης (ΣΔ) είναι ένα από τα πιο συχνά χρόνια νοσήματα της παιδικής ηλικίας και στις ΗΠΑ πάνω από 186.300 άτομα < των 20 ετών πάσχουν από τη συγκεκριμένη νόσο. Η πλειοψηφία αυτών των νέων ανθρώπων παραμένουν για αρκετές ώρες κατά τη διάρκεια της ημέρας είτε στο σχολείο, είτε σε παιδικούς σταθμούς.
Κατά συνέπεια είναι ιδιαίτερα σημαντικό, το προσωπικό αυτών των χώρων να έχει την κατάλληλη εκπαίδευση, ώστε να προσφέρει σε αυτά τα παιδιά ένα ασφαλές περιβάλλον. Επιπροσθέτως, γονείς και ιατροί πρέπει να παρέχουν, στους υπεύθυνους των σχολείων και των παιδικών σταθμών, όλες εκείνες τις απαραίτητες πληροφορίες που θα επιτρέψουν στα παιδιά με ΣΔ να ενταχθούν πλήρως και με ασφάλεια στο νέο περιβάλλον.
Αντιμετώπιση του ΣΔ στο σχολείο
Η σωστή αντιμετώπιση του ΣΔ στο σχολείο και στον παιδικό σταθμό είναι απαραίτητη για την ασφάλεια, την ευεξία και την καλύτερη ακαδημαϊκή επίδοση των σακχαροδιαβητικών παιδιών.
Για να επιτευχθεί όμως ο καλός γλυκαιμικός έλεγχος πρέπει κάθε παιδί με ΣΔ να πραγματοποιεί συχνά αυτοέλεγχο του σακχάρου, να ελέγχει την πρόσληψη της τροφής, να λαμβάνει ανελλιπώς τη φαρμακευτική του αγωγή και να έχει κανονική φυσική δραστηριότητα. Η ινσουλίνη συνήθως προσλαμβάνεται είτε μέσω πολλαπλών υποδόριων ενέσεων, είτε μέσω αντλίας. Ουσιαστικός αρωγός σε αυτήν την προσπάθεια είναι το προσωπικό των σχολείων και των παιδικών σταθμών, το οποίο πρέπει να διαθέτει τουλάχιστον μία στοιχειώδη ενημέρωση για τον ΣΔ. Ένα μέρος μάλιστα του προσωπικού πρέπει να εκπαιδεύεται στη θεραπεία του νόσου, αλλά και στην αντιμετώπιση των επειγουσών καταστάσεων που μπορεί να παρουσιασθούν. Το εκπαιδευμένο προσωπικό είναι απαραίτητο ώστε ο διαβητικός μαθητής να μην διατρέχει κίνδυνο, τόσο άμεσα εξαιτίας κάποιου υπογλυκαιμικού επεισοδίου, όσο και μακροπρόθεσμα από την εμφάνιση των χρόνιων διαβητικών επιπλοκών
Γενικές συστάσεις για τη φροντίδα των παιδιών με ΣΔ στο περιβάλλον του σχολείου και του παιδικού σταθμού
Για την καλή φροντίδα των σακχαροδιαβητικών μαθητών απαιτείται:
Ι. κατάρτιση προγράμματος θεραπευτικής αντιμετώπισης του ΣΔ
ΙΙ. όλα τα εμπλεκόμενα άτομα (γονείς, προσωπικό σχολείου και μαθητές) να είναι συνεπή στις υποχρεώσεις τους.
Ι. Πρόγραμμα θεραπευτικής αντιμετώπισης διαβήτη
Για κάθε παιδί με ΣΔ πρέπει να δημιουργείται εξατομικευμένο πρόγραμμα θεραπευτικής αντιμετώπισης. Το πρόγραμμα πρέπει να τονίζει τις ειδικές ανάγκες του παιδιού και να παρέχει συγκεκριμένες πληροφορίες για κάθε ένα από τα ακόλουθα:
- Μέτρηση σακχάρου. Πρέπει να αναφέρεται με ποια συχνότητα και κάτω από ποιες συνθήκες απαιτείται μέτρηση σακχάρου.
- Χορήγηση ινσουλίνης (αν απαιτείται). Πρέπει να αναφέρεται το χρονοδιάγραμμα των ενέσεων και η δόση της χορηγούμενης ινσουλίνης για συγκεκριμένες τιμές σακχάρου και για συγκεκριμένη πρόσληψη υδατανθράκων. Πρέπει επίσης να αναφέρονται οι συνθήκες συντήρησης της ινσουλίνης.
- Κύρια και ενδιάμεσα μικρά γεύματα. Πρέπει να αναφέρεται το χρονοδιάγραμμα των γευμάτων, αλλά και η ποσότητα και η περιεκτικότητα της προσλαμβανόμενης τροφής.
- Συμπτώματα και αντιμετώπιση της υπογλυκαιμίας όπως και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες πρέπει να χορηγηθεί γλυκαγόνη, εφόσον αυτό συνιστάται από τον θεράποντα ιατρό.
- Συμπτώματα και αντιμετώπιση υπεργλυκαιμίας.
- Έλεγχος για κετόνες και οι κατάλληλες ενέργειες που πρέπει να γίνονται όταν ο έλεγχος αποβεί θετικός ( αν ζητείται από τον θεράποντα ιατρό).
- Συμμετοχή σε φυσική δραστηριότητα.
- Οδηγίες σε επείγουσα εκκένωση του σχολείου.
- Τηλέφωνα επικοινωνίας με τον κηδεμόνα και τον θεράποντα ιατρού σε περίπτωση που υπάρξει κάποια απορία ή κάποια επείγουσα ανάγκη.
ΙΙ. Συμμετοχή του μαθητή στη φροντίδα του ΣΔ.
Η συμμετοχή των μαθητών που πάσχουν από ΣΔ στην αντιμετώπιση της νόσου τους στο περιβάλλον του σχολείου, εξαρτάται από τον βαθμό της νοητικής τους ανάπτυξης και από την εμπειρία που διαθέτουν στη διαχείριση του ΣΔ. Ο βαθμός της συμμετοχής τους πρέπει να καθορίζεται μετά από συμφωνία μεταξύ του προσωπικού του σχολείου, των γονέων και του θεράποντος ιατρού. Η ηλικία στην οποία ένας μαθητής μπορεί να συμμετέχει στην αντιμετώπιση του ΣΔ είναι εξατομικευμένη και ποικίλλει και η επιθυμία του να αυτοεξυπηρετείται πρέπει να γίνεται σεβαστή (18).
- Παιδιά προσχολικής ηλικίας: Δεν είναι ικανά να συμμετέχουν στην αντιμετώπιση του ΣΔ. Επιπλέον πολλές φορές δεν αναγνωρίζουν τα συμπτώματα της υπογλυκαιμίας και άρα πρέπει να βρίσκονται υπό την επίβλεψη ατόμων που είναι ικανά να αναγνωρίζουν και να αντιμετωπίζουν ένα υπογλυκαιμικό επεισόδιο. Ωστόσο τα παιδιά αυτής της ηλικίας είναι συνήθως συνεργάσιμα και μπορούν να επιλέξουν το δάκτυλο για τη μέτρηση του σακχάρου, όπως και τη θέση της ένεσης της ινσουλίνης.
- Παιδιά δημοτικού σχολείου: Ανάλογα με τη διάρκεια της νόσου και το επίπεδο της ωριμότητας που διαθέτουν μπορούν μερικές φορές να εκτελούν τις μετρήσεις σακχάρου, αλλά συνήθως χρειάζονται επίβλεψη. Τα μεγαλύτερα παιδιά αυτής της ηλικιακής ομάδας μπορούν να διενεργούν από μόνα τους τις ενέσεις ινσουλίνης, πάντα όμως κάτω από επίβλεψη. Αρχίζουν επίσης να αντιλαμβάνονται την επίδραση της ινσουλίνης, της φυσικής δραστηριότητας και της διατροφής, στα επίπεδα του σακχάρου. Τις περισσότερες φορές αναγνωρίζουν τα συμπτώματα της υπογλυκαιμίας.
- Παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας: Ανάλογα με τη διάρκεια της νόσου και το επίπεδο της ωριμότητας που διαθέτουν είναι συνήθως ικανά να αυτοεξυπηρετούνται. Ωστόσο χρειάζονται πάντοτε βοήθεια όταν εμφανίσουν σοβαρό υπογλυκαιμικό επεισόδιο. Στα μεγαλύτερα παιδιά πρέπει να ενθαρρύνεται η ανεξαρτησία, ώστε να μπορούν να λαμβάνουν τις δικές τους αποφάσεις σχετικά με την παρακολούθηση και την αντιμετώπιση του ΣΔ.
Σε όλες τις ηλικίες, τα παιδιά με ΣΔ μπορεί να χρειασθούν βοήθεια για τη μέτρηση του σακχάρου, όταν τα επίπεδα του σακχάρου είναι χαμηλά. Επιπλέον κατά τη διάρκεια μιας υπογλυκαιμίας, πολλά παιδιά χρειάζονται υπενθύμιση για τη λήψη υδατανθρακούχων τροφών και υγρών και πρέπει να βρίσκονται υπό επίβλεψη μέχρι τα επίπεδα του σακχάρου να επιστρέψουν στα φυσιολογικά όρια. Τελικά κάθε άτομο με ΣΔ γίνεται υπεύθυνο για την παρακολούθηση και θεραπεία της νόσου του και είναι σημαντικό για το προσωπικό του σχολείου να διευκολύνει κάθε μαθητή να επιτύχει αυτόν τον στόχο. Ωστόσο κάθε μαθητής με ΣΔ, ανεξάρτητα από την ικανότητα του να αυτοεξυπηρετείται, πάντοτε θα χρειάζεται βοήθεια σε μία επείγουσα κατάσταση.
Συμπερασματικά, με τον κατάλληλο σχεδιασμό, την επιμόρφωση και την εκπαίδευση του προσωπικού των σχολείων, τα παιδιά και οι έφηβοι με ΣΔ μπορούν να συμμετέχουν πλήρως στη σχολική δραστηριότητα. Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος απαιτείται η αγαστή συνεργασία γονέων, θεράποντος ιατρού και σχολείου έτσι ώστε να εξασφαλισθεί ένα ασφαλές περιβάλλον επιμόρφωσης.
Ενημέρωση του προσωπικού του σχολείου σχετικά με τον ΣΔ.
Ο ΣΔ είναι μία σοβαρή χρόνια νόσος που διαταράσσει την ικανότητα του οργανισμού να καταναλώνει τροφή. Η ινσουλίνη, μία ορμόνη που παράγεται από το πάγκρεας, βοηθάει τον οργανισμό να μετατρέψει την τροφή, σε ενέργεια. Στους ασθενείς με ΣΔ, είτε το πάγκρεας δεν παράγει ινσουλίνη, είτε ο οργανισμός δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει την ινσουλίνη κατάλληλα. Χωρίς ινσουλίνη, η κυριότερη ενεργειακή πηγή του σώματος, η γλυκόζη, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως καύσιμο. Ως αποτέλεσμα εμφανίζεται αύξηση των επιπέδων της γλυκόζης στο αίμα. Μετά από πολλά έτη, τα αυξημένα επίπεδα της γλυκόζης μπορεί να προκαλέσουν βλάβη στους οφθαλμούς, στους νεφρούς, στα νεύρα, στην καρδιά και στα αγγεία. Η πλειοψηφία των διαβητικών μαθητών έχει ΣΔ τύπου 1. Οι ασθενείς με ΣΔ τύπου 1 δεν παράγουν ινσουλίνη και πρέπει να λαμβάνουν ινσουλίνη είτε μέσω υποδόριων ενέσεων, είτε μέσω αντλιών ινσουλίνης. Η προσλαμβανόμενη ινσουλίνη δεν θεραπεύει τον ΣΔ και μπορεί να προκαλέσει επικίνδυνες υπογλυκαιμίες. Ο ΣΔ τύπου 2, που τυπικά προσβάλλει παχύσαρκους ενήλικες, έχει αρχίσει να εμφανίζεται και σε νεαρά άτομα. Αυτό μπορεί να οφείλεται στην διαρκώς αυξανόμενη επίπτωση της παχυσαρκίας και στην έλλειψη φυσικής δραστηριότητας στον νεαρό πληθυσμό. Οι μαθητές με ΣΔ τύπου 2 μπορεί να ελέγχουν την νόσο μόνο με δίαιτα και άσκηση ή μπορεί να χρειάζεται να λαμβάνουν αντιδιαβητικά δισκία ή/και ενέσεις ινσουλίνης. Όλοι οι ασθενείς με ΣΔ τύπου 1 και τύπου 2 πρέπει να επιτυγχάνουν την εξισορρόπηση μεταξύ της προσλαμβανόμενης τροφής, της απαιτούμενης φαρμακευτικής αγωγής και του επιπέδου της φυσικής δραστηριότητας, ώστε να διατηρούν τα επίπεδα της γλυκόζης όσο το δυνατόν πλησιέστερα στα φυσιολογικά όρια.
Η υπογλυκαιμία είναι το πιο κοινό πρόβλημα για τους μαθητές με ΣΔ. Εμφανίζεται όταν το σώμα λαμβάνει περισσότερο ινσουλίνη, λιγότερο τροφή, υπάρχει καθυστέρηση στη λήψη γεύματος ή πιο έντονη, από το συνηθισμένο, άσκηση. Στα συμπτώματα της ήπιας και μέτριας υπογλυκαιμίας περιλαμβάνονται ο τρόμος, η εφίδρωση, η ευερεθιστότητα, η σύγχυση και η υπνηλία. Στα μικρότερα παιδιά μπορεί επίσης να εμφανισθεί έλλειψη προσοχής, ανεξήγητη συμπεριφορά, ξεσπάσματα οργής αλλά και διάθεση για ύπνο σε ακατάλληλες ώρες. Ένας μαθητής με αυτόν τον βαθμό της υπογλυκαιμίας πρέπει να καταναλώσει την κατάλληλη ποσότητα υδατανθράκων και μπορεί να χρειασθεί και βοήθεια. Η σοβαρή υπογλυκαιμία, η οποία ευτυχώς είναι σπάνια, μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια των αισθήσεων και σε σπασμούς και μπορεί να γίνει επικίνδυνη για τη ζωή αν δεν αντιμετωπισθεί κατάλληλα με χορήγηση γλυκαγόνης.
Η υπεργλυκαιμία παρουσιάζεται όταν το σώμα λαμβάνει λιγότερο ινσουλίνη, περισσότερο τροφή ή υπάρχει μειωμένη φυσική δραστηριότητα. Μπορεί επίσης να προκληθεί από ψυχική ή σωματική υπερένταση ή από νόσηση όπως μία λοίμωξη. Τα πιο κοινά συμπτώματα της υπεργλυκαιμίας είναι η δίψα, η συχνοουρία και η θολή όραση. Αν δεν αντιμετωπισθεί για ημέρες, η υπεργλυκαιμία και η ανεπαρκής χορήγηση ινσουλίνης μπορεί να οδηγήσουν σε μία σοβαρή κατάσταση που ονομάζεται διαβητική κετοξέωση και χαρακτηρίζεται από ναυτία, εμέτους και υψηλά επίπεδα κετονών στο αίμα και στα ούρα. Στους ασθενείς που χρησιμοποιούν αντλίες ινσουλίνης, η διακοπή της παρεχόμενης ινσουλίνης μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση διαβητικής κετοξέωσης σε πιο σύντομο χρονικό διάστημα. Η διαβητική κετοξέωση είναι επικίνδυνη για τη ζωή και έτσι απαιτεί άμεση ιατρική αντιμετώπιση.
