H δίαιτα του διαβητικού
Παρουσιάζουμε τις βασικές αρχές διατροφής των διαβητικών ασθενών, οι οποίες πρέπει να εφαρμόζονται, ώστε να προκύπτουν στη ρύθμιση του διαβήτη τα καλύτερα κατά το δυνατόν αποτελέσματα:
Σήμερα κατ’ αρχήν, όποιος τρόπος θεραπευτικής αντιμετώπισης και να εφαρμόζεται, ΔΕΝ είναι δυνατόν να ρυθμιστεί ο διαβήτης οποιουδήποτε ασθενούς χωρίς ένα πρόγραμμα διατροφής.
Eνω, όμως, όλοι αποδέχονται αυτή τη γενική αρχή, δεν υπάρχει ενιαίος και κοινώς αποδεκτός τρόπος λειτουργίας του γιατρού ή της διαιτολόγου στη χορήγηση των διαιτητικών οδηγιών.
Ωστόσο, παρά τις διαφορές και τις μικρές διαφωνίες, είναι παραδεκτό ότι για να είναι δυνατόν να τηρηθεί ένα διαιτολόγιο, πρέπει να είναι εφαρμόσιμο στην πράξη χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία, μέσα στο μενού της οικογένειας. Eπιπλέον, με το διαιτολόγιο που έχει στα χέρια του ο διαβητικός δεν πρέπει να νιώθει ότι είναι καταδικασμένος στη στέρηση.
Eίναι απαραίτητο να κατανοήσει ασθενής ότι:
α) H διατροφή του δεν θα έχει πολλές διαφορές από την υγιεινή διατροφή που πρέπει να ακολουθούν όλοι οι άνθρωποι.
β) H ενδεχόμενη λήψη φαρμάκων ή ινσουλίνης δεν απαλλάσσει από την ανάγκη εφαρμογής του διαιτολογίου.
γ) Δεν πρέπει να συγκρίνει το δικό του πρόγραμμα διατροφής με τα αντίστοιχα άλλων ασθενών.
δ) Πρέπει να ασχοληθεί με τη σωστή εφαρμογή του διαιτολογίου και να έχει ορισμένες απαραίτητες γνώσεις για τη διατροφή του.
H ανάγκη εξατομικευμένου διαιτολογίου και οδηγιών
O γιατρός ή η διαιτολόγος που δίνει τις διαιτητικές οδηγίες πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι οι οδηγίες τους πρέπει να είναι σε μεγάλο βαθμό εξατομικευμένες. Tο να δίδεται απλώς ένα τυποποιημένο έντυπο, χωρίς να προηγηθεί μία στοιχειώδης διαιτολογική συνέντευξη, είναι λάθος που μπορεί να έχει επιπτώσεις.
Eίναι απαραίτητο να λαμβάνονται υπόψη το διαιτολογικό ιστορικό, οι προτιμήσεις και συνήθειες του ασθενούς, οι ιδιαιτερότητες της εργασίας του και η οικογενειακή του κατάσταση, ώστε οι διαιτητικές οδηγίες να είναι προσαρμοσμένες στις προτιμήσεις του και στις καθημερινές συνθήκες, οπότε κατά συνέπεια θα είναι κατά το δυνατόν περισσότερο εφαρμόσιμες. Δεδομένων των παθοφυσιολογικών διαφορών μεταξύ των δύο κύριων τύπων διαβήτη, είναι επόμενο να υπάρχουν μερικές διαφορές στα γενικά χαρακτηριστικά των διαιτολογίων των διαβητικών τύπου 1 και τύπου 2.
Tα διαιτολόγια που χρησιμοποιούνται διακρίνονται στους εξής τύπους:
- Aδρές γενικές οδηγίες, όπου απαγορεύονται τα γλυκά και η ζάχαρη και γίνονται συστάσεις για προτίμηση τροφών που έχουν φυτικές ίνες και για αποφυγή λιπαρών υπερθερμιδικών τροφών και μεγάλων μερίδων. Xρησιμοποιούνται κυρίως σε υπερήλικες ασθενείς ή σε αυτούς που εμφανίζουν πολύ μικρή υπεργλυκαιμία.
- Διαιτολόγια υπολογισμού θερμίδων με συγκεκριμένη αναλογία υδατανθράκων, πρωτεϊνών και λιπών και το σύστημα “ υπολογισμού υδατανθράκων’’. Είναι αυτά που χρησιμοποιούνται περισσότερο σήμερα.
- Διαιτολόγια αδυνατίσματος με 300 -500 θερμίδες λιγότερες από όσες περιέχονται στα αντίστοιχα ισοθερμιδικά διαιτολόγια. Συνιστώνται στα παχύσαρκα άτομα που συνήθως έχουν ΣΔ τύπου 2.
- Πολύ ολιγοθερμιδικά διαιτολόγια (κάτω από 1.000 θερμίδες αλλά πάνω από 800), τα οποία απαιτούν ιατρική παρακολούθηση κατά την εφαρμογή τους. Εφαρμόζονται σε πολύ υπέρβαρους ασθενείς για διάστημα 2-6μηνών.
- Διαιτολόγια με μικρότερη ποσότητα πρωτεϊνών, που προορίζονται για ασθενείς με διαβητική νεφροπάθεια.
Οι παχύσαρκοι ασθενείς
Στο 90 % των ασθενών με ΣΔ τύπου 2 υπάρχει παχυσαρκία με βάρος πάνω από το 20% του ιδανικού. Oι παχύσαρκοι διαβητικοί, αν χάσουν βάρος έγκαιρα, παύουν σχεδόν να έχουν υπεργλυκαιμία. Όμως, το πρόβλημα έγκειται στο αίσθημα της πείνας, τη ψυχολογική παρόρμηση υπερφαγίας, τις κοινωνικές συναναστροφές, τα οινοπνευματώδη, τις συνήθειες προηγούμενων ετών, τις συνθήκες διατροφής στην οικογένεια και, τέλος, στη βιολογική τάση που έχει ο παχύσαρκος να επανακτήσει το ανώτερο βάρος που είχε στο παρελθόν.
Στους παχύσαρκους ασθενείς δίνουμε τουλάχιστον περίπου 500 θερμίδες λιγότερες από τις ανάγκες τους, ώστε να έχουν την τάση να χάνουν βάρος. Eπίσης, μπορεί να χρησιμοποιείται περιοδικά ολιγοθερμιδική δίαιτα– κάτω από 1.000 θερμίδες– στην οποία χορηγείται κυρίως πρωτεΐνη και δημιουργείται μικρού βαθμού κετοναιμία, η οποία επιφέρει ανορεκτικό αποτέλεσμα λόγω επίδρασης στον υποθάλαμο.
Aντίθετα με ό,τι συμβαίνει κατά την εφαρμογή ολιγοθερμιδικής δίαιτας, η οποία είναι πτωχή σε λίπος, όταν στο διαιτολόγιο καταναλίσκεται μεγάλη αναλογία των θερμίδων από λίπος, παρατηρείται μια βλαπτική επίδραση στη ρύθμιση του διαβήτη. Έχει καταδειχθεί ότι για να είναι αποτελεσματική μια δίαιτα αδυνατίσματος, εκτός από τον περιορισμό των θερμίδων πρέπει να περιορίζεται και το λίπος. Σε αυτές τις δίαιτες διατηρούμε ένα υψηλό ποσοστό πρωτεϊνών και ελαττώνουμε όσο είναι δυνατόν το ορατό λίπος της τροφής. Mε τον τρόπο αυτό διατηρούνται οι σωματικές πρωτεΐνες, αλλά και προάγεται κατά αποτελεσματικό τρόπο η επιθυμητή απώλεια βάρους.
Στη δίαιτα των διαβητικών επιτρέπεται η χρήση των γλυκαντικών δισκίων ζαχαρίνης και ασπαρτάμης. Δεν υπάρχει σημαντικό πλεονέκτημα από την ελεγχόμενη κατανάλωση φρουκτόζης, ούτε όμως και μειονέκτημα, επομένως μπορεί να χρησιμοποιείται σε μικρή ποσότητα.
Τέλος, αποτρέπεται η κατανάλωση ειδικών τροφίμων για διαβητικούς, γιατί και πολλές θερμίδες παρέχουν και υδατάνθρακες περιέχουν, παρόλο που δεν είναι ζάχαρη. Tα ειδικά γλυκά για διαβητικούς επιτρέπονται μόνο αν ενταχθούν στο διαιτολόγιο των ασθενών. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο αν αναγράφονται στην ετικέτα τους τα θρεπτικά συστατικά που περιέχουν, αναλυτικά σε γραμμάρια/100gβάρους, για υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λίπος.
Αν οι ασθενείς επιθυμούν να τρώνε τα ειδικά γλυκά που διαφημίζονται για διαβητικούς, πρέπει να γνωρίζουν τα συστατικά που περιέχουν και τις θερμίδες που παρέχουν, ώστε να τα εντάσσουν στο πρόγραμμα διατροφής τους με αντίστοιχη αφαίρεση τροφίμων ισοδύναμης αξίας σε θερμίδες και θρεπτικά συστατικά. Μικρή ποσότητα ζάχαρης 1-2 κουταλάκια το 24ωρο, όπως έχει ήδη λεχθεί, μπορεί να επιτραπεί χωρίς να επηρεάσει τη ρύθμιση της γλυκαιμίας.
Η ιδιαίτερα μεγάλη σημασία της εφαρμογής του κατάλληλου διαιτολογίου αδυνατίσματος σε παχύσαρκους διαβητικούς με ΣΔ τύπου 2 δεν έχει συνειδητοποιηθεί από τους ασθενείς. Οι περισσότεροι νομίζουν ότι αν δεν καταναλώσουν γλυκά «κάνουν το καθήκον τους». Οι πολλές θερμίδες, όμως, οδηγούν σε πρωινή υπεργλυκαιμία.
Το ζήτημα της τήρησης του διαιτολογίου είναι βασικής σημασίας και στις τρεις συνιστώσες του (σύνολο θερμίδων, υδατάνθρακες, αποφυγή γλυκών). Ωστόσο, από την καθημερινή πείρα και πρακτική προκύπτει το συμπέρασμα ότι οι περισσότεροι διαβητικοί ασθενείς δεν ακολουθούν πιστά το διαιτολόγιό τους ή δεν το ακολουθούν καθόλου. Οι περισσότεροι, όταν το κατορθώνουν, αποφεύγουν τα γλυκά και τη ζάχαρη, αλλά δεν εφαρμόζουν άλλους περιορισμούς. Άξιο παρατήρησης είναι ότι οι διαβητικοί ασθενείς κατά κανόνα ακολουθούν τη γενική τάση του πληθυσμού και έτσι αυξάνεται το βάρος του σώματός τους καθώς αυξάνεται η ηλικία. Η παρατήρηση αυτή ενισχύει την άποψη ότι σε μεγάλη αναλογία τα διαβητικά άτομα δεν ακολουθούν τις διαιτητικές οδηγίες. Σε ορισμένους μπορεί να ενέχονται και γενετικοί παράγοντες, π.χ. το γονίδιο που καθορίζει αυξημένη όρεξη.
Aνάγκη επανεκπαίδευσης στο πρόγραμμα διατροφής
Eίναι φανερό ότι με την πρώτη φορά που θα μιλήσουμε στον ασθενή δεν είναι δυνατόν να κατανοήσει τα πάντα, ούτε να συγκρατήσει όλα όσα ακούει. Γι’ αυτό, χρειάζεται να δίδονται απλές γραπτές οδηγίες με κάποιες επεξηγήσεις και να γίνεται επανεκπαίδευση, φυσικά όχι μόνο μία φορά. Στο πλαίσιο της εκπαίδευσης αυτής υπάγεται και ο έλεγχος των γνώσεων του ασθενούς και η διόρθωση των σφαλμάτων του. Tα παραπάνω εντάσσονται στο ευρύ πλαίσιο της διαδικασίας “εκπαίδευσης-αγωγής του διαβητικού στα θέματα του διαβήτη”. Δεν πρέπει να λησμονείται ότι ο διαβητικός έχει ανάγκη από υψηλού βαθμού εκπαίδευση, για να μπορέσει να ανταπεξέλθει με επιτυχία στην “πρόκληση” του διαβήτη.
H αξία της εκπαίδευσης στη δίαιτα έχει καταδειχθεί και αφορά επίσης παιδιά και εφήβους. H εκπαίδευση στη δίαιτα, με ανά μήνα συνεντεύξεις, βοήθησε στη σωστή πρόσληψη θερμίδων και στη σωστή κατανομή τους. Επίσης διαπιστώθηκε ότι συνέβαλε στην αύξηση της αναλογίας υδατανθράκων και στη μείωση της αναλογίας του λίπους που κατανάλωναν τα διαβητικά παιδιά.
Για τις φυτικές ίνες
Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι φυτικές ίνες διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: τις αδιάλυτες ίνες που δεν απορροφώνται κατά τη διαδικασία της πέψης και τις διαλυτές ίνες που απορροφώνται.
Oι αδιάλυτες ίνες αποτελούνται από μη διασπώμενους υδατάνθρακες–κυτταρίνη, λιγνίνη και μερικές ημικυτταρίνες–που βρίσκονται στο πίτυρο και τα χορταρικά, δημιουργούν όγκο κοπράνων και βελτιώνουν τη λειτουργία του εντέρου. H ταχύτητα διέλευσης από το έντερο αυξάνεται με την παρουσία τους.
Oι διαλυτές ίνες αποτελούνται από πολυμερείς υδατάθρακες που διασπώνται στο έντερο, πηκτίνες, φυτικές πολυσακχαρίδες και μερικές ημικυτταρίνες. Bρίσκονται στα όσπρια, τη βρώμη, τη σίκαλη, τα φρούτα και τα φυλλώδη λαχανικά. Παρατείνουν τον χρόνο κένωσης του στομάχου, αλλά και τον χρόνο διέλευσης από το έντερο. Προκαλούν αίσθημα κορεσμού και διευκολύνουν την ελάττωση πρόσληψης των θερμίδων. Δημιουργούν μία γέλη (Gel) και παρεμποδίζουν την επαφή των υδατανθράκων προς το απορροφητικό εντερικό επιθήλιο. Έτσι επιβραδύνουν την απορρόφηση της γλυκόζης. Yπάρχουν ενδείξεις ότι δρουν επηρεάζοντας την έκκριση των γαστρεντερικών ορμονών.
Παράλληλα, βρέθηκε ότι οι φυτικές ίνες ελαττώνουν την LDL-χοληστερόλη και την ολική χοληστερόλη.
Θεωρείται ότι δεσμεύουν τα χολικά οξέα, με αποτέλεσμα την ελάττωση της γαλακτωματοποίησης και της απορρόφησης λίπους. Το πρόβλημα με τις φυτικές ίνες είναι η δυσανεξία. Tελικά, η σημασία της χρήσης μεγάλου ποσού φυτικών ινών στη διατροφή περιορίζεται από τα εξής:
α) Από το μεγάλο ποσοστό ατόμων που δεν μπορούν να ανεχθούν τις πολλές φυτικές ίνες.
β) Από το ότι 80% των διαβητικών τύπου 2 είναι παχύσαρκοι και πρέπει να κάνουν ολιγοθερμιδικές δίαιτες στις οποίες το ποσοστό των υδατανθράκων δεν είναι μεγάλο, οπότε δεν έχει ιδιαίτερη αξία η προσθήκη φυτικών ινών.
Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι σωστή διατροφή σημαίνει
α) Μια ισορροπημένη διατροφή με ποικιλία τροφών.
β) Σωστή κατανομή των γευμάτων.
γ) Επιλογή υγιεινών τροφίμων στο καθημερινό τραπέζι και αποφυγή των «βλαβερών», δηλαδή των λιπαρών κακής ποιότητας, της ζάχαρης, του αλατιού.
Η σωστή διατροφή συντελεί:
- Στην καλή ρύθμιση των επιπέδων σακχάρου, αρτηριακής πίεσης και λιπιδίων του αίματος.
- Στην σωματική και ψυχολογική ευεξία.
- Στη σωστή ανάπτυξη των παιδιών.
